In sa stòria antiga pagus sìmbulus parit chi fiant stetius contràstaus cumenti sa gruxi.
Innantis de bintrai in su coru de su cristianèsimu, custa fadiat biri su mellus de s’arrogàntzia de s’imperu romanu: unu “supplicium servile” pensau po is ribellis, fatu po ddis bogai sa dignidadi cumenti avisu po totus is chi pensantant de sfidai sa “pax” romana. Epuru est propiu de cussu mundu de guvernu chi est nàscia una parti de sa cultura nostra.
Sa Pasca chi festaus oi tenit su sentidu religiosu cristianu e sa guarnìcia romana: fiat stétiu s’imperadori Costantinu, in su 325, a imponniri sa data lighendi-dda a su calendàriu de su soli. Fintzas is sìmbulus prus comunus, cumenti s’ou, derivant de s’antigu latinu “omne vivum ex ovo”, chi celebraiat su torrai a nasci de sa natura.
Ma s’ereditadi de Roma no est fatta sceti de sìmbulus. Est iscrita in sa terra chi cracamus, cumenti fait biri beni su nòmini de Deximu.
Custu est unu “fòssili de sa lìngua” chi si torrat a sa de dexi perda miliària (“Decimo ab Urbe Milliario”) in sa bia chi ligàt Casteddu cun Sulci.
Innoi su passau romanu no est unu arregordu ma una presèntzia chi si podit tastai: de is arrestus archeològicus chi essint a pilu de su ludu de sa stòria, fintzas a is cantus in lìngua sarda chi, po is sonus e po su módu de dda pesai, abbarrat sa prus fida a su latinu.
De sa crudelidadi de sa gruxi a sa maestria de s’ingegneris chi fadiant pontis e bias, s’Imperu Romanu no est mai sparessiu deunutotu. Sighit a bivi dònnia borta chi naraus medas nòminis o chi intonaus unu cantu antigu.
A pustis de issus sa perou est stetia sa fidi cristiana ca at portau medas traditzionis a oi, testimonia de unu relatu chi est parti manna de s’identidadi culturali nostra.
